Historia toruńskich Fortów

Historia Twierdzy Toruń

Pierwsze umocnienia Torunia zaczęły powstawać już w XIII wieku. Przed połową tego wieku rozpoczęto budowę ceglanego systemu fortyfikacyjnego. W jego skład wchodziły między innymi podwójne mury obronne, baszty, bramy miejskie oraz barbakany. W kolejnych stuleciach system obronny Torunia był modernizowany. W XVII wieku średniowieczne umocnienia uzupełniono fortyfikacjami bastionowymi. Miasto pierników stopniowo przekształcało się w coraz bardziej rozbudowany ośrodek obronny.

Istotnym momentem w historii toruńskich fortyfikacji był rok 1815. Po kongresie wiedeńskim zakończyła się epoka Księstwa Warszawskiego, a Toruń został przyłączony do Prus. Miasto znalazło się wówczas w bardzo ważnym położeniu strategicznym. Granica prusko-rosyjska przebiegała około 10 kilometrów na wschód od Torunia, w rejonie rzeki Drwęcy. Bliskość granicy z Rosją spowodowała, że utrzymanie i rozbudowa toruńskiej twierdzy stały się dla władz pruskich jedną z priorytetowych spraw. W latach 1816–1871 powstawał tak zwany rdzeń twierdzy, czyli wewnętrzny pierścień fortyfikacji. Był on później rozbudowywany i przekształcany, a po 1872 roku rozpoczęto tworzenie znacznie większego zewnętrznego pierścienia fortów. Decyzję o intensywnej rozbudowie twierdzy podjęto na mocy rozporządzenia pruskiego sztabu generalnego z 24 czerwca 1872 roku.Toruń został wówczas zaliczony do twierdz I kategorii, przeznaczonych do szczególnie intensywnej rozbudowy. Właściwą budowę fortów z artylerią gwintowanej rozpoczęto w 1877 roku. Pierwszy etap prac zakończył się w 1884 roku. W tym czasie powstały między innymi forty oznaczone numerami II, IV, V, VII, XI i XV oraz mniejszy Fort IX.

Rozwój technologii wojskowej sprawił jednak, że ukończone forty bardzo szybko wymagały modernizacji. Wprowadzenie w 1883 roku pocisku burzącego spowodowało prawdziwą rewolucję w budownictwie fortyfikacyjnym. W latach 1888–1893 sieć fortyfikacji została znacznie zagęszczona. Powstały wtedy kolejne forty, między innymi I, III, VI, VIII, X, XII i XIV, a pomiędzy nimi zbudowano dziesiątki schronów oraz baterii ziemnych. Istniejące obiekty były również modernizowane w latach 90. XIX wieku oraz około 1905 i 1914 roku. Wznoszono między innymi nowe baterie pancerne.

Toruńska twierdza fortowa była niezwykle rozbudowanym systemem obronnym. Jej zewnętrzny pierścień miał około 22 kilometrów obwodu. Do 1914 roku liczba wszystkich budowli fortecznych przekroczyła 200. W skład systemu wchodziło między innymi 15 fortów (7 głównych i 8 pośrednich). Oprócz nich znajdowały się tam 84 schrony międzypola, w tym schrony piechoty, amunicyjne i artyleryjskie. System uzupełniało 70 dzieł rozbudowy mobilizacyjnej, 39 baterii artyleryjskich oraz liczne inne obiekty dodatkowe. Twierdza posiadała także własny system komunikacji i łączności. Tworzyły go między innymi drogi forteczne i rokadowe, a także sieć telegraficzna i telefoniczna. Funkcjonował również system wodny, obejmujący ujęcia wody pitnej, kanały, studzienki, śluzy i fosy. Ważną rolę odgrywał również system maskowania. Fortyfikacje ukrywano między innymi za pomocą zadrzewień, szpalerów drzew, obwałowań i specjalnych pasów leśnych. W Toruniu znajdowały się między innymi koszary, magazyny żywności, opału i amunicji, piekarnia, pralnia, warsztaty, szpital, cmentarz garnizonowy oraz kościół garnizonowy św. Katarzyny. System zaplecza uzupełniały również radiostacja i stacja gołębi pocztowych.

Dzięki rozbudowie fortyfikacji miasto stało się pruską twierdzą I klasy i jednym z największych oraz najważniejszych systemów obronnych w Europie. Budowa twierdzy miała ogromny wpływ na rozwój samego Torunia. Garnizon i fortyfikacje stały się ważnym elementem życia gospodarczego i społecznego miasta. W momencie przejęcia Torunia przez Wojsko Polskie w 1920 roku około 30% zabudowy miasta było w mniejszym lub większym stopniu związane z garnizonem i fortyfikacjami. Około 25% zatrudnionej ludności pracowało na rzecz twierdzy.

Mimo ogromnego znaczenia militarnego Twierdza Toruń nie została oblężona i nie uczestniczyła bezpośrednio w działaniach I wojny światowej. Po zakończeniu wojny, w 1920 roku, miasto zostało przejęte przez Wojsko Polskie. Przed opuszczeniem miasta wojska pruskie dokonały jednak zniszczeń i demontażu części wyposażenia twierdzy. Z obiektów zabrano między innymi urządzenia artyleryjskie znajdujące się w kojcach obronnych, przyrządy celownicze, drzwi i zasuwy pancerne oraz silniki zasilające instalacje elektryczne i wentylacyjne. Usunięto również część urządzeń alarmowych.

📢

Slot reklamowyKlucz: article_inlineFormaty: Billboard 728×90 / Double Billboard 970×90 / Double-sized Billboard 970×250 / Rectangle 300×250 / Large Rectangle 336×280 / Square 300×300✅ Wyświetlana: Zaadresowani box

REKLAMA

Współczesna Twierdza Toruń

W 1971 roku zespół fortyfikacji Twierdzy Toruń został wpisany do rejestru zabytków. Od tego czasu forty i pozostałe obiekty dawnej twierdzy są ważną częścią dziedzictwa historycznego miasta. Zachowane fortyfikacje tworzą unikatowy system obronny, który jest świadectwem militarnej historii Toruń. Obiekty Twierdzy Toruń połączone są czarnym szlakiem turystycznym o długości około 44 kilometrów. Niestety, tylko niewielka część obiektów została przystosowana do powszechnego odwiedzania, nie licząc działań związanych z urbexem. Jednym z najlepiej przystosowanych obiektów dla odwiedzających jest Fort IV. Istotnym miejscem jest również Muzeum Twierdzy Toruń. Rzadziej udostępniane są między innymi Muzeum Fortyfikacji Pancernej Twierdzy Toruń, Fort I, Fort XV oraz Fort XIII z izbą pamięci. Obiekt pozostaje w rękach wojska i można go zwiedzać jedynie po uzyskaniu zgody Dowództwa 1. Bazy Materiałowo-Technicznej Wojska Polskiego.

Nie wszystkie obiekty dawnej twierdzy przetrwały do naszych czasów. Całkowicie zniszczonych zostało 53 obiekty, natomiast 27 pozostaje w stanie ruiny. Wszystkie forty zachowały się, jednak ich stan techniczny jest bardzo różny. Część obiektów znajduje się obecnie w rękach prywatnych, inne należą do samorządu. Niektóre zostały przystosowane do pełnienia funkcji usługowych lub produkcyjnych, podczas gdy inne nie są odpowiednio zagospodarowane i stopniowo ulegają niszczeniu.

Forty w Toruniu:

- Fort I (Sobieskiego) - Do Fortu I prowadzi ulica Winnica. Fort został wybudowany w latach 1888–1892 jako ostatni z fortów Twierdzy Toruń. Był jednocześnie najnowocześniejszym fortem w Toruniu oraz jednym z pierwszych fortów pancernych II Rzeszy. Obiekt wyposażono w najcięższą artylerię całej twierdzy.

- Fort II (Czarneckiego) - Fort położony jest w rejonie wyznaczonym przez ulice Szosę Lubicką, Cyprysową, Mocarskiego i Rydygiera. Został wybudowany jako modelowy główny fort artyleryjski.

- Fort III (Jabłonowskiego, "Długa Bateria") - Obiekt mieści się przy ulicy Marii Skłodowskiej-Curie. Jest to schron artyleryjski przeznaczony dla 18 dział, otoczony wałem ziemnym oraz fosą.

- Fort IV (Żółkiewskiego) - Fort został wybudowany pomiędzy ulicami Chrobrego i Kociewską. Jest to główny fort artyleryjski, który w trakcie budowy przeprojektowano i dostosowano również do potrzeb piechoty. Obecnie jest jedynym fortem w Toruniu w pełni przygotowanym do zwiedzania. Na jego terenie znajduje się schronisko turystyczne oferujące około 100 miejsc noclegowych oraz restauracja.

- Fort V (Chodkiewicza) - Budynek znajduje się przy ulicy Polnej, na wysokości Giełdy Towarowo-Warzywnej. Jest to główny fort artyleryjski.

- Fort VI (Wiśniowieckiego) - Obiekt położony jest na terenie jednostki wojskowej przy Szosie Chełmińskiej, przed wjazdem na osiedle Wrzosy. Obiekt został zaprojektowany jako typowy fort piechoty.

- Fort VII (Kościuszki) - Fort został wybudowany u zbiegu ulicy Polnej i Szosy Okrężnej. W jego pobliżu przebiega zielony szlak turystyczny.

- Fort VIII (Kazimierza Wielkiego) - Budynek został zaprojektowany na planie trapezu jako typowy fort piechoty. Posiadał również baterie skrzydłowe. Wyróżniał się na tle pozostałych fortyfikacji Torunia tym, że jako jedyny posiadał aż trzy wieżyczki obserwacyjne przeznaczone dla piechoty.

- Fort IX (Bolesława Chrobrego) - Fort znajduje się przy Szosie Okrężnej, naprzeciwko stadionu żużlowego. Ostatecznie nie został ukończony, ponieważ rozwój techniki wojskowej i wprowadzenie nowej amunicji burzącej.

- Fort X ("Bateria Nadbrzeżna") - Budynek umiejscowiony jest pomiędzy ulicami Przy Grobli i Zagrodową oraz ogrodami działkowymi. Była to otwarta bateria artyleryjska wyposażona w sześć armat kalibru 120 mm. Jej zadaniem była kontrola i obrona doliny Wisły.

- Fort XI (Batorego) - Fort pełni funkcję zaplecza magazynowego Polmozbytu przy ulicy Poznańskiej.

- Fort XII (Bema/Jagiełły) - Obiekt znajduje się na terenie poligonu wojskowego, przy przedłużeniu ulicy Drzymały.

- Fort XIII (Kniaziewicza) - Budynek mieści się na końcu ulicy Kniaziewicza. Był planowany jako główny fort artyleryjski, jednak jego budowy nie ukończono z powodu wprowadzenia nowej amunicji burzącej. Obecnie obiekt znajduje się na terenie wojskowym.

- Fort XIV (Dwernickiego) - Fort został wybudowany przy ulicy Łódzkiej, na wysokości zjazdu w ulicę Włocławską. Obecnie znajduje się na terenie wojskowym.

- Fort XV (Dąbrowskiego) - mieści się u zbiegu ulic Lipnowskiej i Rypińskiej.

Niszczejące dziedzictwo

Twierdza Toruń to jeden z najważniejszych zachowanych zespołów XIX-wiecznych fortyfikacji w Polsce. Forty, schrony, baterie i koszary są cennym świadectwem historii miasta oraz rozwoju dawnej sztuki wojennej. W 1971 roku cały zespół został wpisany do rejestru zabytków. Mimo to wiele obiektów do dziś niszczeje i pada ofiarą dewastacji. Do dziś całkowicie zniszczono 53 obiekty, a 27 kolejnych pozostaje w ruinie. Wszystkie forty przetrwały, jednak ich stan jest bardzo różny. Część znajduje się w rękach prywatnych, inne należą do miasta. Niektóre zostały zaadaptowane na magazyny, warsztaty czy zakłady, inne pozostają opuszczone i pozbawione opieki. Pod koniec lat 50. XX wieku rozpoczęły się pierwsze poważne zniszczenia Twierdzy Toruń. Wysadzono wtedy między innymi Fort Kolejowy i Fort VIII, a na Forcie I zniszczono jedną z unikatowych wież pancernych. Rozbierano także ceglane elementy fos oraz inne części fortyfikacji. Prace te zostały w 1960 roku wstrzymane przez Miejskiego Konserwatora Zabytków Bohdana Rymaszewskiego.

W kolejnych latach wiele obiektów wykorzystywano do celów gospodarczych, jednak z czasem część z nich została opuszczona. Szczególnie w ostatnich dwóch dekadach nasiliły się kradzieże i akty wandalizmu. Wiele fortyfikacji pozostaje niezagospodarowanych i niezabezpieczonych, przez co stopniowo niszczeją. Dewastacja Twierdzy Toruń oznacza bezpowrotną utratę ważnej części historii miasta. Zachowane fortyfikacje pokazują, jak wyglądał XIX-wieczny system obronny i jaki wpływ miała wojskowa przeszłość na rozwój Torunia.Dlatego wymagają odpowiedniej ochrony, konserwacji i zagospodarowania. 27 maja 2015 roku miłośnicy toruńskich fortyfikacji, przewodnicy i historycy wystosowali apel do władz miejskich i wojewódzkich, zwracając uwagę na konieczność ratowania niszczejących obiektów. Mimo to problem ich ochrony nadal pozostaje aktualny.